O bakalarstwie

Pójdę za nimi, jeżeli sami stali się swymi wychowawcami.

Marek Aureliusz, Rozmyślania IX. 29 

Rozdział XXV Prób Michela de Montaigne (O bakalarstwie) jest krytyką rozpowszechniania niezinterioryzowanej wiedzy, która przechodzi z ręki do ręki jedynie po to, aby z niej czyniono popis. 

Apud alios loqui didicerunt, non ipsi secum – umieją rozprawiać wobec innych, ale nie wobec siebie i ze sobą – mów słowami Cycerona.

Gdyby Montaigne wiedział, co się działo w następnym wieku…

Oto we Francji siedemnastego wieku jezuici – odpowiedzialni skąd inąd za publiczne szkolnictwo – zalecali malarzom tworzenie ‘malowanych enigm’. Z kolei Szwed David Klocker Ehrenstrahl proponował w 1694, by obrazy zawierały zagadki, które można by rozmaicie rozwiązywać tak, by interpretacja stała się popisem pomysłowości. Jennifer Montagu tak pisze na ten temat: „Należało by przyjąć, że w XVII w. dzieło sztuki pojmowano w pewnym sensie jako otwarty symbol, jako surowy materiał, tak jak mit czy historia święta, którą on ilustruje, i że na tym materiale interpretator miał możność ćwiczyć przenikliwość swej pomysłowości przekształcając dzieło w alegorię chrześcijańskiej doktryny lub w panegiryk na cześć swego mecenasa.”

A więc wiedza jako popis, w który nie trzeba angażować siebie – tj. swoich duchowych i indywidualnych potrzeb. Wiedza jako konstrukcja na zadany temat, niewynikająca z wewnętrznych potrzeb, ale z zewnętrznych oczekiwań.

Dla Montaigne’a ten rodzaj wiedzy uosabia właśnie bakałarz – nauczyciel, będący jedynie heroldem wiedzy, krzykaczem, który powtarza coś, na czym jemu samemu nie zależy. Montaigne ceni zaś tylko wiedzę autentyczną, która jest owocem wewnętrznej pracy nad sobą, a nie efektem przyswajania. Jeść to nie napełniać, ale przetrawiać  – pisze. Dlatego też tak surowo ocenia nauczycieli, którzy jego zdaniem są jedynie szafarzami cudzych słów.

Montaigne pisze m.in.:

Umiemy mówić: „Cycero powiada tak a tak; oto obyczaje Platona; to własne słowa Arystotelesa”, ale my, cóż mówimy my sami? Co myślimy? Co robimy?

Znam jednego, który nie odważyłby się powiedzieć, że go świerzbi w zadku, jeśli by nie poszukał wraz w leksykonie co „świerzbienie” i co „zadek”.  

Bierzemy pod straż cudze mniemania i wiedzę, oto wszystko: raczej należałoby uczynić je naszą własnością.

W wydaniu Prób z 1595 roku (15 lat po pierwodruku) Montaigne dodaje do XXV rozdziału niewielki ustęp, w którym pisze: Dziw, jak bardzo i ja sam, własnym przykładem, objawiam tę głupotę: czyż po największej części nie to samo czynię w tym dziele? Wałęsam się tędy i owędy, to tu, to tam dziobię z książek sentencje, które mi się podobają, nie aby je przechować (brak mi bowiem po temu spiżarni [Montaigne miał bardzo kiepską pamięć], ale aby je przenieść w te pisma, gdzie, prawdę powiedziawszy, tak samo nie są moją własnością jak na swoim pierwszym miejscu.

Ale nie jest to prawda. On przetrawia. Wszystko, co cytuje, jest już ułożone w inne dzieło, jego dzieło.

I to mnie przekonuje. Jeśli z poszczególnych zdań, nawet niszczących czy wykraczających przeciw naturalnemu kontekstowi, z którego je wyjęto, budujemy całość na miarę naszych potrzeb i umiejętności (jak mawiał Herbert: celem jest wysilić całą swoją wrażliwość i zdolność rozumienia, aby Akropol, katedry, Mona Liza powtórzyły się we mnie, na miarę oczywiście mego ograniczonego umysłu i serca). Naukowcy mogą sarkać, specjaliści mogą się oburzać, cóż z tego, skoro nasza „wiedza” jest prawdziwsza, bo żywa, ich – tak, ciągle niczego się nie nauczyli – martwa, licująca jeno ze szkiełkiem i okiem. Twórzmy głębię, na jaką nas stać.